Wat maakt Ontologisch Coachen zo bijzonder?

Wat maakt ontologisch coachen zo bijzonder?

Peter Senge schreef in De Vijfde Discipline, een van de belangrijkste management boeken van de laatste decennia: “Werkelijk leren raakt het hart van wat het betekent mens te zijn. Door leren kunnen wij onszelf her-creëren“. Ontologisch coachen helpt mensen om door te dringen tot de kern van hun mens-zijn. Daarom wordt het ook wel het coachen van de menselijke ziel genoemd.

De ontologie of zijnsleer is de filosofische studie naar het wezen van de mens en het ontologisch coachen is een praktische toepassing hiervan op het gebied van menselijk leren. Het is een krachtige en effectieve coaching methode die mensen, teams en organisaties helpt om een fundamenteel inzicht te krijgen in hun manier van zijn en hen helpt hierin duurzame veranderingen aan te brengen. Deze veranderingen zijn vaak verrassend eenvoudig en kunnen snel doorgevoerd worden.

Ontologisch coachen wordt door sommigen beschouwd als de gold standard van het coachen en als de methode die de potentie heeft de gefragmenteerde coaching branche om te vormen tot een echte professie. Ontologisch coachen is in Nederland nog relatief onbekend, maar in Latijns-Amerika en de Angelsaksische wereld is het al tientallen jaren een erkende en gerespecteerde discipline. 

Maar wat maakt ontologisch coachen nou zo speciaal? In het kort de belangrijkste kenmerken en inzichten:

Fundamenteel inzicht

Bij ontologisch coachen zoeken we samen met de coachee naar de fundamentele redenen waarom bepaalde situaties zich herhalen in verschillende domeinen van zijn of haar leven en in de omgang met anderen. We kijken dan niet zozeer naar andere handelingsalternatieven, maar onderzoeken de dieperliggende overtuigingen erachter en de observator, de unieke kijk en interpretatie van de coachée op de wereld om zich heen.

Vaak zal blijken dat er sprake is van een zich herhalend patroon waarbij de coachée in vergelijkbare situaties, telkens hetzelfde handelingsalternatief kiest. Zelfs als de coachée keer op keer heeft ervaren dat dit gedrag niet de gewenste resultaten geeft. Deze zogenaamde ontologische patronen zijn zichtbaar binnen verschillende domeinen van het persoonlijke en professionele leven en ontologische distincties helpen de coachée de situatie vanuit een ander perspectief te bekijken. Hierdoor verschijnen er nieuwe handelingsmogelijkheden voor de coachée om de situatie effectief aan te pakken en de kans om zijn of haar manier van zijn duurzaam te veranderen. Dit noemen we deep learning of leren in de tweede orde.

Eenvoudig & doelmatig

Ondanks het feit dat diepgaand onderzoek wordt gedaan naar de fundamentele aspecten en patronen van de manier van zijn van de coachee, kan ontologisch coachen uiteindelijk verrassend snel tot eenvoudige toe te passen en duurzame veranderingen leiden. Het resultaat van de coaching heeft niet zozeer met vaardigheid te maken, maar vooral met de bereidheid en de durf van de coachée om persoonlijke overtuigingen te onderzoeken en ter discussie te stellen en actie te ondernemen. Ontologische coaching processen omvatten normaal gesproken niet meer dan zo’n 5 sessies.

De gehele mens

Ontologisch coachen kent een integrale en holistische benadering waarin de mens in al zijn gedaantes en omgevingen beschouwd wordt. Als iemands patroon het gebrek aan vertrouwen in andere mensen is, zal dat niet alleen tot zijn persoonlijke leven beperkt blijven, maar bijvoorbeeld ook bij het functioneren op het werk een rol spelen. Dit maakt dat je bij een ontologisch coach voor heel veel verschillende coachvragen terecht kan en niet telkens een gespecialiseerde business, loopbaan of life coach hoeft te zoeken.

Manier van Zijn

Ontologisch coachen richt zich dus op het mens-zijn, de unieke Manier van Zijn van ieder mens en de drie vormen waarop een mens uitdrukking kan geven aan zijn bestaan: taal, emoties en lichaam.

De oordelen en overtuigingen die onze persoonlijke kijk op de wereld kleuren en bepalen liggen niet alleen vast in onze gedachten en de woorden die we gebruiken (taal), maar ook in onze gemoedstoestand en emotionele reactie op situaties die zich voordoen en in onze lichamelijke reacties en houding.

Het coaching proces is erop gericht samen met de coachée te verkennen welke fundamentele inzichten uit deze drie domeinen gehaald kunnen worden. Waarom bijvoorbeeld iemand bepaalde uitdrukkingen gebruikt, wat het verhaal achter een emotie is of wat er achter een lichaamshouding schuil gaat. Dergelijke expressies zijn meestal niet toevallig, maar een uiting van het zijn.

Door modificaties aan te brengen in een van deze drie domeinen van het zijn, zullen ook de overige twee veranderen en ontstaat er een nieuwe manier van zijn met een andere observator, die de coachee in staat stelt nieuwe mogelijkheden te zien om effectief met een kwestie om te gaan.

Emoties

Hoewel we ons er graag op laten voorstaan dat we verstandige en weloverwogen beslissingen nemen in ons leven, zijn onze emoties heel bepalend in dit proces. In het ontologisch coachen werken we met twee emotionele uitingsvormen.

Een emotie is de persoonlijke keuze om te reageren op een specifieke situatie en is gebaseerd op de unieke manier van waarnemen en interpreteren van die persoon.

Een gemoedstoestand ontstaat wanneer iemand bij herhaling dezelfde emotionele reactie kiest voor verschillende situaties. Deze emotie ontwikkelt zich dan langzamerhand van een oordeel over een specifieke situatie tot een overtuiging en wordt onderdeel van iemands manier van zijn. Het kiezen van de emotie is als het ware een automatisme geworden.

Door te begrijpen waarom bepaalde oordelen en overtuigingen de keuze voor bepaalde emoties faciliteren, openen mensen de mogelijkheid met een nieuwe blik naar hun emoties te kijken en er anders mee om te gaan. 

Fundamenteel leren

Bij ontologisch coachen is het doel de coachée te begeleiden om op een dieper niveau te leren. Zoals eerder gesteld: door werkelijk te leren kunnen we onszelf re-creëren en wezenlijk veranderen. Veel vormen van coaching analyseren de coachvraag en beperken zich vervolgens tot het zoeken van handelingsalternatieven, andere manieren van omgang met een specifieke situatie. Dit noemen we leren in de eerste orde.

Een ontologisch coach gaat een stap verder en onderzoekt de fundamentele aard van de coachvraag en de specifieke en persoonlijke manier waarop de coachée de situatie waarneemt en interpreteert. Het leren kennen van de unieke observator die de coachée is. Dit geeft de coachée inzicht in de achterliggende oordelen en overtuigingen rondom de coachvraag. Het vermogen van de coachée om deze overtuigingen in vraag te stellen en te her-evalueren, bepaalt de ruimte om de kwestie vanuit een ander perspectief te bekijken en nieuwe mogelijkheden te overwegen om de situatie effectief aan te pakken.

Ondanks de fundamentele inzichten die de coachée heeft opgedaan, start het werkelijk leren pas op het moment dat de coachée daadwerkelijk tot actie over gaat door in een of meerdere van de domeinen van zijn/haar manier van zijn iets te veranderen. Op het moment dat de coachée een ander gedragsmatig antwoord geeft in taal, emotie of lichaam, verandert eveneens diens manier van zijn.

Iemand die moeite heeft om nee te zeggen, zal zijn manier van zijn pas veranderen op het moment dat hij daadwerkelijk een keer nee tegen iemand zegt. Tegelijkertijd verandert diens emotie en houding mee. Sterker nog: soms maakt het zich aanmeten van een andere lichaamshouding, het nee zeggen gemakkelijker.

Wetenschappelijke basis

Ontologie is niet zomaar de volgende hype in coaching land. Zowel oude Grieken als Parmenides, Heraclitus, Socrates en Plato, als modernere filosofen als Kant, Nietzsche, Heidegger en Searle hielden zich al bezig met de vraag hoe de mens en dingen fundamenteel in elkaar steken. Daarnaast hebben in de loop van de eeuwen wetenschappers uit uiteenlopende disciplines, zoals de biologie, antropologie, sociologie, psychologie tot zelfs informatica, zich met het wezen van de mens bezig gehouden.

Begin jaren ’70 ontstond in kringen van de Chileense democratiseringsbeweging en regering van president Salvador Allende het ontologisch coachen zoals we dat nu kennen. Fernando Flores, Julio Olalla, Rafael Echeverría en Humberto Maturana hebben ieder op hun eigen manier een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van het ontologisch coachen.

In de loop van de tijd heeft het ontologisch coachen zich verder ontwikkeld, gebaseerd op wetenschappelijke theoretische fundamenten uit de biologie, fenomenologie en filosofie over hoe mensen functioneren, leren en veranderen. Daarnaast is er een enorme hoeveelheid praktische en empirische studie in de toepassing van ontologische distincties, modellen en concepten zoals linguïstische acties, basale gemoedstoestanden en conversatie typen.

Op basis van deze jarenlange studie naar en ervaring met de toepassing van ontologische principes binnen coaching, team- en organisatieontwikkeling zijn twee omvangrijke standaardwerken over ontologisch coachen die de moeite meer dan waard zijn. Coaching to the Human Soul van de Australiër Alan Sieler bestaat uit 4 Engelstalige delen en Be Coach, los libros is een serie van eveneens 4 boeken in het Spaans van de hand van het Ecuadoraanse echtpaar Alfonso Espinosa en Carla Zarlenga.  

In Europa is ontologisch coachen nog relatief onbekend, maar in Latijns-Amerika en de Angelsaksische wereld (Noord-Amerika, Australië, Zuid-Afrika) is het de afgelopen decennia uitgegroeid tot een erkende en zeer gerespecteerde discipline. Tal van opleidingsprogramma’s voor ontologisch coachen zijn inmiddels gecertificeerd door organisaties als de International Coach Federation (ICF). Daarnaast laat de ontologische kijk op mens, team en organisatie ook op andere manieren haar invloed gelden zoals bijvoorbeeld in het boek Reinventing Organizations van de Belgische ontologisch coach Frederic Laloux.

Naast de wetenschappelijke basis blijft uiteindelijk toch de dagelijkse praktijk van het ontologisch coachen het meest overtuigende bewijs leveren. Er moeten inmiddels tien- en waarschijnlijk honderdduizenden mensen op de aarde rondlopen die zichzelf beter hebben leren kennen en degene hebben kunnen worden die zij willen zijn. Talloze teams waarin mensen zich echt deel van een gemeenschap voelen, weten hoe je gezamenlijk besluiten neemt, conflicten oplost en doelstellingen behaalt en vele organisaties waarin een menselijke stijl van leidinggeven op basis van vertrouwen en verbondenheid tot betere resultaten heeft geleid.

Voor deze blog heb ik dankbaar en vrijelijk gebruik gemaakt van het artikel What’s so special about Ontological Coaching van Alan Sieler.